Jak mocne strony mogą prowadzić do wypalenia zawodowego — i co z tym zrobić.

Badanie UCE Research z 2024 roku pokazało, że blisko 78% aktywnych zawodowo Polaków dostrzega u siebie przynajmniej jeden symptom wypalenia zawodowego. Trzy lata wcześniej ten wskaźnik wynosił 65%. Skala problemu rośnie, ale jego źródła wciąż bywają błędnie diagnozowane.

Wypalenie kojarzy się z nadmiarem obowiązków, toksycznym szefem albo brakiem podwyżki. Oczywiście te rzeczy mogą je nasilać, ale w naszej praktyce coachingowej widzimy powtarzający się wzorzec, który zaskakuje: ludzie często wypalają się z powodu braku wiedzy o zarządzaniu swoimi mocnymi stronami.

Jak to możliwe? Żeby to zrozumieć, trzeba się przyjrzeć temu, co naprawdę opisują talenty Gallupa i czego NIE dostarcza samodzielna interpretacja wyników.

Kiedy ktoś robi test CliftonStrengths® i czyta opisy swoich talentów, zwykle widzi ich jasną stronę. Właściwie po to sięga po badanie – chce zobaczyć, co w nim działa dobrze. Opisy talentów są napisane w afirmujący sposób i podkreślają naturalną łatwość ich zastosowania.

Problem pojawia się, gdy wniosek z lektury brzmi: „Skoro mam te talenty, to mogę robić wszystko.” To jedno z najczęstszych uproszczeń, jakie spotykamy u osób, które przeszły badanie na własną rękę i nigdy nie omówiły wyników z certyfikowanym trenerem Gallupa.

Talenty opisują to, co robimy z naturalną energią i łatwością. Jednak łatwość nie oznacza nieograniczoności. Każdy talent ma swoje moce i słabości. Gallup nazywa to „balkonem” i „piwnicą” talentu. W literaturze coachingowej funkcjonują też pojęcia „talent w blasku” i „talent w cieniu”.

To właśnie ciemna strona potrafi napędzać wypalenie, pracując latami pod powierzchnią, bez kontroli i bez pytania „czy na pewno tego chcę?”

Z naszego doświadczenia wynika, że kilka talentów jest szczególnie podatnych na pracę w trybie destrukcyjnym. Trzy z nich pojawiają się w historiach wypalenia najczęściej.

Osoba z silną Odpowiedzialnością (Responsibility®) bierze na siebie zobowiązania z wewnętrznego poczucia powinności. Jeśli powiedziała „tak”, to dowiezie, bez względu na koszty. Problem w tym, że ten talent nie ma wbudowanego mechanizmu selekcji. Nie pyta „czy warto to brać?”, tylko „skoro wziąłem, to muszę dowieźć”.

Po latach takiego funkcjonowania lista zobowiązań rośnie, a przestrzeń na siebie kurczy się do zera. Charakterystycznym objawem wypalenia na bazie tego talentu jest fizyczny brak sił do wykonania rzeczy, które „muszę” jeszcze zrobić.

Empatia (Empathy®) w ujęciu Gallupa to zdolność odczuwania emocji innych ludzi, niemal fizycznie. Osoby z tym talentem potrafią z łatwością wejść „w buty drugiego człowieka”. To ogromna wartość w relacjach i w pracy z ludźmi, ale nie bez kosztów. Empatia nie posiada wyłącznika. Nie odcina się na żądanie, kiedy ktoś obok potrzebuje wsparcia. Bez świadomego stawiania granic, osoba z silną Empatią staje się gąbką chłonącą cudzy ból i stopniowo traci kontakt z własnymi potrzebami. Charakterystycznym objawem wypalenia na bazie tego talentu jest przebodźcowanie i złość na siebie lub innych.

Osiąganie (Achiever®) to talent, który napędza do działania każdego dnia. Osoby z tą cechą mają stałą, wewnętrzną potrzebę kończenia, zamykania, skreślania z listy. Każdy dzień bez „czegoś zrobionego” jest dniem straconym.

Problem pojawia się, gdy Osiąganie nie mówi „dość” po skończeniu listy. Ten talent bez odpowiednich reguł nigdy nie jest usatysfakcjonowany i ciągle tworzy nowe listy zadań. Po pewnym czasie takich intensywnych działań, ktoś z silnym Osiąganiem może mieć pełen raport sukcesów i absolutnie nic w swoim wnętrzu oprócz pustki. Charakterystycznymi objawami wypalenia na bazie tego talentu są: brak poczucia sensu, żal z powodu braku docenienia przez otoczenie oraz fizyczne objawy wycieńczenia organizmu, który pracował bez odpoczynku.

W Porozumieniu bez Przemocy (NVC) istnieje pojęcie, które rzuca światło na mechanizm wypalenia: niezaspokojona potrzeba.

Kiedy osoba z Odpowiedzialnością, Empatią i Osiąganiem pracuje przez lata bez pytania „czego ja w tym potrzebuję?”, talenty działają na autopilocie. Bez świadomości niezaspokojonej potrzeby nie ma prośby – do siebie, do przełożonego, do kogokolwiek bliskiego. Talenty pracują w ciszy, bez wytchnienia, dopóki ciało (choroby) i głowa (natrętne myśli) nie przemówią w ich imieniu.

Wypalenie w tej perspektywie jest sygnałem, że własne potrzeby nie zostały nazwane ani zaspokojone.

Jak sobie pomóc od razu?

Odpowiedzialność potrzebuje pytania: „Czy to jest odpowiedzialne wziąć na siebie kolejną odpowiedzialność?”

Empatia potrzebuje ciszy i przestrzeni, żeby nie stać się wyłącznie zbiornikiem cudzych emocji.

Osiąganie potrzebuje momentu na refleksję i zadanie sobie pytanie: „Czy to zamierzam osiągnąć robię dla innych czy dla siebie?”

Instytut Gallupa mówi o tym wprost: każdy z 34 talentów może działać konstruktywnie (w blasku) lub destrukcyjnie (w cieniu). Rozpoznanie, w którym trybie pracują Twoje talenty, jest połową sukcesu w profilaktyce wypalenia albo w odbudowaniu się po nim.

Rozpoznanie trybu pracy talentu można łatwo zdiagnozować zadając sobie pytanie: „Czy ten talent służy teraz mnie, czy może to ja służę jemu?”

Kiedy talent pracuje w blasku, daje energię. Będąc w swoim cieniu – pochłania naszą witalność. Należy przy tym pamiętać, że ciemna strona to wciąż „naturalne działanie”, łatwo więc ją pomylić z normą. Dopiero konfrontacja z coachem albo z kryzysem, takim jak wypalenie, pozwala zobaczyć tę różnicę.

Talenty Gallupa nie mówią kim masz być, one pokazują, jak funkcjonujesz. Wypalenie to sygnał, że coś działało niezgodnie z tym, jak rzeczywiście funkcjonujesz. Praca niezgodna z własnymi talentami potrafi wykończyć nawet najsilniejszego. Podobnie dzieje się, gdy już znasz swoje mocne strony (zrobiłeś test Gallupa), ale nie potrafisz rozpoznać trybu działania swoich talentów.

Co możesz zrobić?

• Omów wyniki z certyfikowanym coachem Gallupa. Samodzielna lektura to początek, nie koniec. Coach pomoże Ci zobaczyć wzorce, których sam nie dostrzeżesz, zwłaszcza te destrukcyjne. Poda Ci również sprawdzone przez innych recepty zapobiegające wypaleniu.
• Nazwij potrzeby stojące za talentami. Każdy talent ma swoją potrzebę. Odpowiedzialność potrzebuje ocenić siły przed zobowiązaniem. Empatia potrzebuje zadbać o regulację swoich emocji. Osiąganie potrzebuje podchodzić selektywnie do tworzonych list i planować przerwy w działaniu. Bez nazwania tych potrzeb talenty pracują na ślepo.
• Zadaj sobie pytanie kontrolne. Regularnie pytaj: „Biorę to, bo chcę i wybieram, czy dlatego, że dam radę?” To jedno zdanie potrafi zmienić sposób, w jaki podchodzisz do pracy i zobowiązań.

Talenty nie dają gotowych odpowiedzi. Za to zadają właściwe pytania. Od właściwie zadanych pytań zaczyna się droga wyjścia z wypalenia.